Ngành xi măng Việt Nam là một trong những ngành công nghiệp trọng yếu, gắn liền với quá trình công nghiệp hóa – hiện đại hóa đất nước. Từ một nhà máy nhỏ do thực dân Pháp xây dựng vào cuối thế kỷ XIX, ngành xi măng đã vươn mình trở thành một trong những ngành sản xuất lớn nhất khu vực Đông Nam Á, với sản lượng hàng chục triệu tấn mỗi năm và các thương hiệu mạnh có sức cạnh tranh quốc tế. Câu chuyện này không chỉ là hành trình phát triển kinh tế mà còn phản ánh tinh thần kiên cường, sáng tạo của người lao động Việt Nam.
- Khởi đầu: Nhà máy xi măng đầu tiên dưới thời thuộc địa (1899)
Cái nôi của ngành xi măng Việt Nam là Nhà máy Xi măng Hải Phòng. Được khởi công xây dựng ngày 25/12/1899 tại ngã ba sông Cấm (phường Thượng Lý, quận Hồng Bàng, Hải Phòng) bởi Công ty Xi măng Poóc-lan nhân tạo Đông Dương (Société des Ciments Portland artificiels de l’Indochine – CIPORTIN) của Pháp. Đây là nhà máy xi măng đầu tiên và duy nhất ở Đông Dương lúc bấy giờ, sử dụng công nghệ lò đứng.
Nhà máy nhanh chóng đi vào hoạt động và sản xuất xi măng mang nhãn hiệu “Con Rồng Xanh – Rồng Đỏ”, từng tham gia triển lãm tại Liège (Bỉ) năm 1904. Xi măng Hải Phòng không chỉ phục vụ thị trường Đông Dương mà còn xuất khẩu sang Viễn Đông, Trung Quốc, Indonesia, Singapore… Sản lượng những năm 1940-1941 đạt khoảng 200.000 – 269.000 tấn/năm.
Công nhân nhà máy sớm tham gia phong trào cách mạng. Chi bộ Đảng Cộng sản đầu tiên tại nhà máy được thành lập năm 1929, góp phần vào các cuộc đình công và Tổng khởi nghĩa Tháng Tám 1945. Sau năm 1954, nhà máy được giao cho Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa quản lý. - Giai đoạn xây dựng và chiến tranh (1955 – 1975)
Sau khi miền Bắc được giải phóng, ngành xi măng tập trung phục vụ công cuộc khôi phục kinh tế và xây dựng chủ nghĩa xã hội. Nhà máy Xi măng Hải Phòng là đơn vị chủ lực.
Năm 1964, Nhà máy Xi măng Hà Tiên (Kiên Giang) được khánh thành, trở thành nhà máy xi măng đầu tiên ở miền Nam, với công suất ban đầu 240.000 tấn/năm clinker. Đây là mốc quan trọng đánh dấu sự mở rộng ngành ra miền Nam.
Trong chiến tranh, các nhà máy vẫn duy trì sản xuất trong điều kiện khó khăn, cung cấp vật liệu cho các công trình trọng điểm và hậu phương. - Thời kỳ Đổi Mới và bùng nổ phát triển (từ 1986)
Sau Đại hội Đảng VI (1986) với chính sách Đổi Mới, ngành xi măng bước vào giai đoạn tăng tốc:
Những năm 1980: Nhà máy Xi măng Bỉm Sơn (Thanh Hóa) do Liên Xô hỗ trợ và Nhà máy Xi măng Hoàng Thạch (Hải Dương) do Đan Mạch cung cấp thiết bị được đưa vào hoạt động.
Những năm 1990: Xuất hiện nhiều dự án đầu tư nước ngoài như Chinfon (Đài Loan), Nghi Sơn (Nhật Bản), và các nhà máy trong nước khác.
Năm 1979, Tổng Công ty Xi măng Việt Nam (VICEM) tiền thân là Liên hiệp các Xí nghiệp Xi măng được thành lập, sau này phát triển thành tập đoàn nhà nước chủ lực với hàng chục nhà máy thành viên (Hải Phòng, Hà Tiên, Bỉm Sơn, Hoàng Thạch, Hoàng Mai, Tam Điệp…). VICEM hiện chiếm khoảng 30-35% thị phần cả nước.
Từ những năm 2000, ngành chứng kiến làn sóng đầu tư mạnh mẽ từ doanh nghiệp tư nhân và FDI: The Vissai, Long Sơn, Xuân Thanh, SCG (Thái Lan), Holcim (sau là INSEE),… Công suất toàn ngành tăng vọt từ vài triệu tấn lên hơn 100 triệu tấn/năm.
- Vị thế hiện nay: Cường quốc xi măng khu vực
Đến nay, Việt Nam là một trong những nước sản xuất xi măng lớn nhất thế giới và là nhà xuất khẩu hàng đầu. Năm 2019, sản lượng đạt khoảng 99 triệu tấn, đứng thứ 3 thế giới về sản xuất. Dù có giai đoạn dư cung và cạnh tranh gay gắt, ngành vẫn duy trì vai trò quan trọng trong nền kinh tế.
Các thương hiệu lớn:
VICEM: Tập đoàn nhà nước, thương hiệu quốc gia mạnh, sản phẩm chất lượng cao cho các công trình trọng điểm (đập thủy điện, cầu đường, sân bay…).
Xi măng Hà Tiên: Thương hiệu miền Nam vững mạnh.
Các doanh nghiệp tư nhân: Long Sơn, Vissai, Xuân Thanh… chiếm tỷ trọng lớn.
Doanh nghiệp FDI: Nghi Sơn, INSEE, SCG Việt Nam…
Xi măng Việt Nam không chỉ đáp ứng nhu cầu nội địa cho đô thị hóa, hạ tầng mà còn xuất khẩu mạnh sang Trung Quốc, Philippines, Bangladesh, châu Phi… với sản lượng xuất khẩu thường đạt 20-30 triệu tấn clinker và xi măng/năm.
- Thách thức và định hướng phát triển bền vững
Ngành xi măng đối mặt với nhiều thách thức:
Dư cung cục bộ và cạnh tranh về giá.
Tăng chi phí nguyên liệu (than, điện).
Yêu cầu giảm phát thải CO₂, chuyển đổi xanh theo cam kết Net Zero.
Biến đổi khí hậu và quy định môi trường nghiêm ngặt hơn.
Nhiều doanh nghiệp đang đầu tư công nghệ lò nung hiện đại, sử dụng nhiên liệu thay thế (rác thải, sinh khối), và sản xuất xi măng xanh, xi măng thấp carbon.
Bảng tóm tắt mốc son phát triển
Câu chuyện từ nhà máy nhỏ ven sông Cấm đến các thương hiệu xi măng Việt Nam lớn mạnh là minh chứng sống động cho sức sống mãnh liệt của nền công nghiệp Việt Nam. Từ phục vụ chiến tranh đến xây dựng đất nước, ngành xi măng luôn đồng hành cùng dân tộc. Trong tương lai, với định hướng phát triển xanh, số hóa và bền vững, ngành sẽ tiếp tục góp phần quan trọng vào mục tiêu trở thành nước phát triển vào năm 2045.
Xi măng Việt Nam không chỉ là vật liệu xây dựng mà còn là biểu tượng của ý chí vươn lên, từ nhỏ bé đến tầm vóc khu vực và toàn cầu.
