Nhiệt điện than là nguồn cung cấp điện quan trọng ở nhiều quốc gia, bao gồm Việt Nam, nhưng cũng là một trong những nguồn gây ô nhiễm không khí nghiêm trọng nhất. Quá trình khai thác, vận chuyển và đốt than để sản xuất điện thải ra hàng loạt chất ô nhiễm, trực tiếp và gián tiếp ảnh hưởng đến sức khỏe con người từ thai nhi đến người cao tuổi. Bài viết này phân tích chi tiết các tác động dựa trên nghiên cứu khoa học và bối cảnh Việt Nam.
- Các chất ô nhiễm chính từ nhiệt điện than
Khi đốt than, các nhà máy nhiệt điện phát thải:
Bụi mịn PM2.5 và PM10: Hạt bụi siêu nhỏ có thể lọt sâu vào phổi và bloodstream.
SO₂ (sulfur dioxide): Gây mưa axit, hình thành PM2.5 thứ sinh.
NOx (nitrogen oxides): Góp phần tạo ozone mặt đất và PM.
CO₂ và CO: CO₂ gây biến đổi khí hậu; CO gây ngộ độc.
Kim loại nặng: Thủy ngân (Hg), asen (As), chì (Pb), cadmium…
Các chất khác: Hydrocarbon thơm đa vòng (PAHs), dioxin, tro xỉ chứa chất phóng xạ ở mức thấp.
Những chất này lan tỏa xa hàng chục km, ảnh hưởng đến cộng đồng xung quanh và xa hơn qua ô nhiễm xuyên biên giới.
- Tác động đến hệ hô hấp và tim mạch
Bệnh hô hấp: PM2.5 và SO₂ gây viêm phế quản, hen suyễn, COPD (bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính), ung thư phổi. Trẻ em dễ bị viêm đường hô hấp dưới; người lớn tăng nguy cơ nhập viện và tử vong.
Bệnh tim mạch: Ô nhiễm làm tăng nguy cơ nhồi máu cơ tim, đột quỵ, rối loạn nhịp tim. PM2.5 xâm nhập máu gây viêm và đông máu.
Tử vong sớm: Theo các nghiên cứu, nhiệt điện than góp phần vào hàng nghìn ca tử vong sớm mỗi năm ở Việt Nam. Một nghiên cứu ước tính khoảng 4.359 ca năm 2017, có thể tăng mạnh nếu không kiểm soát.
- Tác động đến thai nhi, trẻ em và các nhóm dễ bị tổn thương
Thai kỳ: Phụ nữ mang thai sống gần nhà máy hoặc khu vực ô nhiễm có nguy cơ cao hơn về sinh non, sẩy thai, nhẹ cân, dị tật bẩm sinh.
Trẻ em: Hen suyễn, chậm phát triển phổi, rối loạn nhận thức, ung thư. Tiếp xúc PM2.5 làm giảm khả năng học tập.
Người cao tuổi: Tăng nguy cơ sa sút trí tuệ, bệnh tim, đột quỵ.
Ung thư: Thủy ngân và asen liên quan đến ung thư phổi, da, bàng quang.
- Tác động khác
Hệ thần kinh: Thủy ngân gây tổn thương não, đặc biệt ở trẻ em và thai nhi (giảm IQ, rối loạn hành vi).
Ô nhiễm nước và đất: Tro xỉ chứa kim loại nặng thấm vào nguồn nước, gây ngộ độc mãn tính, ảnh hưởng thận, xương, gan.
Tác động kinh tế – xã hội: Tăng chi phí y tế, giảm năng suất lao động, gánh nặng cho hệ thống y tế.
Tại Việt Nam, các khu vực như Đồng bằng sông Hồng, các tỉnh ven biển miền Trung (Bình Thuận, Ninh Thuận…) chịu ảnh hưởng nặng nề nhất. Các tỉnh chịu tác động lớn: Hà Nội, TP.HCM, Nghệ An, Hải Dương…
- Bằng chứng khoa học và số liệu
Nghiên cứu khu vực Đông Nam Á (bao gồm Việt Nam): Phát thải than có thể gây hàng chục nghìn ca tử vong sớm/năm nếu theo kịch bản thông thường.
So sánh quốc tế: Ở Trung Quốc và Mỹ, nhiệt điện than liên quan đến hàng trăm nghìn ca tử vong sớm hàng năm.
Hiệu quả kiểm soát: Áp dụng công nghệ lọc tốt và tiêu chuẩn nghiêm ngặt có thể giảm tới 80% tác động sức khỏe.
- Giải pháp giảm thiểu
Công nghệ: Lắp đặt hệ thống lọc bụi tĩnh điện, khử lưu huỳnh (FGD), khử NOx (SCR), CCUS (thu hồi carbon).
Chính sách: Siết chặt tiêu chuẩn phát thải, ưu tiên năng lượng tái tạo, đóng dần nhà máy cũ không đạt chuẩn.
Giám sát: Theo dõi sức khỏe cộng đồng quanh nhà máy, minh bạch thông tin.
Chuyển đổi: Co-firing sinh khối/amoniac, chuyển sang năng lượng sạch theo cam kết Net Zero 2050.
Nhiệt điện than mang lại lợi ích kinh tế ngắn hạn nhưng gây hậu quả nghiêm trọng lâu dài đến sức khỏe con người và môi trường. Các nghiên cứu khoa học đã chứng minh rõ ràng mối liên hệ giữa ô nhiễm từ than và bệnh tật, tử vong sớm. Việt Nam cần cân bằng giữa an ninh năng lượng và bảo vệ sức khỏe bằng cách đẩy mạnh chuyển đổi xanh, áp dụng công nghệ sạch và đầu tư vào năng lượng tái tạo.
Mỗi quyết định phát triển nhiệt điện than đều ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng cuộc sống của hàng triệu người. Hành động ngay hôm nay sẽ quyết định sức khỏe của các thế hệ mai sau.
