Châu Âu, với vai trò dẫn đầu trong cuộc chiến chống biến đổi khí hậu, đã triển khai một loạt chính sách môi trường nghiêm ngặt nhằm giảm phát thải khí nhà kính và thúc đẩy nền kinh tế xanh. Những chính sách này không chỉ ảnh hưởng đến các ngành công nghiệp nội địa mà còn lan tỏa ra toàn cầu, đặc biệt là ngành luyện kim – một lĩnh vực tiêu tốn năng lượng cao và phát thải lớn. Bài viết này sẽ phân tích chi tiết tác động của các chính sách môi trường châu Âu, tập trung vào Hệ thống Giao dịch Phát thải Liên minh Châu Âu (EU ETS) và Cơ chế Điều chỉnh Biên giới Carbon (CBAM), đối với ngành luyện kim toàn cầu.
Tổng quan về chính sách môi trường châu Âu liên quan đến ngành luyện kim
Liên minh Châu Âu (EU) đã đặt mục tiêu đạt trung lập carbon vào năm 2050 theo Luật Khí hậu Châu Âu. Để đạt được điều này, EU đã xây dựng một hệ thống chính sách toàn diện, bao gồm:
EU ETS: Đây là hệ thống giao dịch phát thải lớn nhất thế giới, áp dụng cho các ngành công nghiệp nặng như luyện kim. EU ETS yêu cầu các công ty mua giấy phép phát thải cho mỗi tấn CO2 phát ra, với giới hạn phát thải giảm dần theo thời gian. Theo dữ liệu, từ năm 2024, EU ETS đã huy động được 183,6 tỷ euro, và giới hạn phát thải năm 2024 đã được điều chỉnh để tăng cường tham vọng giảm khí thải. Ngành luyện kim, đặc biệt là sản xuất thép và nhôm, chiếm tỷ lệ lớn trong phát thải ETS, với thép chiếm khoảng 7-9% phát thải CO2 trực tiếp toàn cầu.
CBAM: Ra mắt vào năm 2023 và chính thức áp dụng từ năm 2026, CBAM áp thuế carbon lên hàng hóa nhập khẩu có hàm lượng carbon cao, như thép, sắt và nhôm, để tránh “rò rỉ carbon” (carbon leakage) – tình trạng các công ty chuyển sản xuất sang các nước có quy định lỏng lẻo hơn. CBAM bao phủ khoảng 2/3 nhu cầu nhôm nguyên chất của châu Âu và dự kiến sẽ tăng chi phí nhập khẩu trung bình 9% đối với nhôm và cao hơn đối với thép vào năm 2035.
Ngoài ra, các chính sách khác như Kế hoạch Hành động Thép và Kim loại (SMAP) năm 2025 nhằm tăng cường cạnh tranh trong khi thúc đẩy khử carbon, và Đạo luật Nguyên liệu Thô Quan trọng (Critical Raw Materials Act) kiểm soát tác động môi trường từ khai thác và tinh luyện kim loại. Những biện pháp này không chỉ kiểm soát phát thải nội địa mà còn ảnh hưởng đến chuỗi cung ứng toàn cầu.
Tác động đến ngành luyện kim châu Âu
Các chính sách môi trường của EU đã tạo ra áp lực lớn lên ngành luyện kim nội địa, dẫn đến cả thách thức và cơ hội.
Tăng chi phí sản xuất và rủi ro đóng cửa nhà máy: EU ETS đã không hiệu quả lắm trong việc giảm phát thải thép trong thập kỷ qua, nhưng từ năm 2026 đến 2034, việc giảm dần trợ cấp miễn phí sẽ dẫn đến phạt cao hơn đối với phát thải thép, tăng chi phí sản xuất hiện tại. Kết quả là, nhiều nhà máy thép ở châu Âu đang đóng cửa, dẫn đến mất việc làm và ảnh hưởng đến sinh kế của hàng nghìn công nhân. Ví dụ, ngành thép châu Âu đang đối mặt với nguy cơ suy giảm nếu không có đầu tư mạnh mẽ, theo Kế hoạch Hành động Thép và Kim loại.
Thúc đẩy đổi mới và chuyển đổi xanh: Mặt khác, các chính sách này khuyến khích đầu tư vào công nghệ xanh. Ngành luyện kim châu Âu đang chuyển sang sản xuất thép không carbon sử dụng hydro xanh hoặc tái chế. SMAP nhằm tăng cường cạnh tranh bằng cách hỗ trợ khử carbon, nhưng thiếu công cụ mới có thể làm chậm tiến độ. Ngoài ra, quy định về nguyên liệu thô quan trọng đảm bảo khai thác bền vững, giảm tác động môi trường từ hoạt động nội địa.
Ảnh hưởng đến cạnh tranh: Các quy định nghiêm ngặt làm tăng chi phí, khiến sản phẩm châu Âu kém cạnh tranh hơn so với hàng nhập khẩu từ các nước có chi phí thấp. Tuy nhiên, CBAM giúp cân bằng sân chơi bằng cách áp thuế lên hàng nhập khẩu, bảo vệ ngành nội địa.
Tác động đến ngành luyện kim toàn cầu
Tác động của chính sách EU không dừng lại ở biên giới châu Âu mà lan tỏa ra toàn cầu, ảnh hưởng đến thương mại, chuỗi cung ứng và chiến lược môi trường của các nước khác.
Thay đổi dòng chảy thương mại: CBAM sẽ giảm nhập khẩu thép và nhôm từ các nhà sản xuất carbon cao, đặc biệt từ các nước đang phát triển như Trung Quốc, Ấn Độ và Nga. Theo ước tính, CBAM sẽ làm giảm nhập khẩu vào EU, tạo doanh thu từ phí carbon và ưu tiên hàng hóa xanh. Điều này có thể dẫn đến chuyển dịch thương mại, với các nhà xuất khẩu phải đầu tư vào công nghệ xanh để duy trì thị phần EU. Ví dụ, xuất khẩu thép và nhôm đến EU có thể trở nên đắt hơn, ảnh hưởng đến 9-20% giá trị nhập khẩu.
Ảnh hưởng đến chuỗi cung ứng toàn cầu: Ngành luyện kim toàn cầu phụ thuộc vào nguyên liệu thô từ các nước ngoài EU. Các chính sách như CBAM và EU ETS làm tăng nhu cầu nguyên liệu xanh, dẫn đến chuyển đổi khỏi nhiên liệu hóa thạch và tăng phụ thuộc vào thương mại quốc tế cho nguyên liệu thô. Điều này có thể gây ra thách thức xã hội-môi trường toàn cầu, như trong khai thác kim loại quan trọng cho năng lượng sạch.
Khuyến khích các nước khác hành động: CBAM có thể thúc đẩy các nước khác áp dụng thuế carbon tương tự để tránh mất lợi thế cạnh tranh. Tuy nhiên, nó cũng gây tranh cãi, với các nước đang phát triển cho rằng đây là rào cản thương mại. Ví dụ, các nền kinh tế đang phát triển sẽ bị ảnh hưởng nặng nề nhất bởi thuế biên giới carbon của EU. Ngành kim loại toàn cầu có thể thấy sự gia tăng đầu tư vào khử carbon để đáp ứng tiêu chuẩn EU.
Các ví dụ và trường hợp nghiên cứu
Ngành thép: EU ETS đã dẫn đến giảm phát thải ở một số lĩnh vực, nhưng ngành thép vẫn gặp khó khăn. Một nghiên cứu cho thấy EU ETS ảnh hưởng đến phát thải carbon và hiệu suất kinh tế, với tác động chung là tích cực nhưng cần cải thiện. Với CBAM, nhập khẩu thép từ các nước carbon cao sẽ giảm, thúc đẩy sản xuất địa phương xanh hơn.
Ngành nhôm: CBAM áp dụng cho 2/3 nhu cầu nhôm của EU, có thể là “đòn chí mạng” đối với ngành công nghiệp châu Âu nếu không có hỗ trợ. Các nhà xuất khẩu toàn cầu phải báo cáo phát thải chính xác hơn để tránh phí cao.
Trường hợp toàn cầu: Các nước như Mỹ và Anh đang xem xét cơ chế tương tự CBAM, trong khi Trung Quốc – nhà sản xuất thép lớn nhất thế giới – có thể phải điều chỉnh để duy trì xuất khẩu.
Chính sách môi trường của châu Âu, dù nhằm mục tiêu cao cả là giảm phát thải và thúc đẩy bền vững, đã tạo ra những tác động sâu rộng đến ngành luyện kim toàn cầu. Trong khi châu Âu đối mặt với chi phí cao và rủi ro suy giảm công nghiệp, các nước khác phải thích ứng để tránh mất thị phần. Tuy nhiên, những thay đổi này cũng mở ra cơ hội cho đổi mới xanh và thương mại bền vững. Để giảm thiểu tác động tiêu cực, cần có sự hợp tác quốc tế, hỗ trợ chuyển đổi cho các nước đang phát triển và đầu tư vào công nghệ. Cuối cùng, chính sách EU có thể là chất xúc tác cho một ngành luyện kim toàn cầu sạch hơn và cạnh tranh hơn.
