Biến đổi khí hậu đang trở thành một trong những thách thức lớn nhất đối với nhân loại, ảnh hưởng đến mọi khía cạnh của cuộc sống, bao gồm cả hệ thống thực phẩm toàn cầu. Ngành chế biến thực phẩm, là một phần quan trọng của chuỗi cung ứng thực phẩm, chịu tác động trực tiếp và gián tiếp từ những thay đổi này. Ngành này bao gồm các hoạt động như xử lý, bảo quản, đóng gói và phân phối thực phẩm sau thu hoạch, đóng góp đáng kể vào nền kinh tế toàn cầu. Theo các báo cáo từ Liên Hợp Quốc, hệ thống thực phẩm chiếm khoảng một phần ba lượng khí thải nhà kính do con người gây ra, đồng thời cũng là nạn nhân của biến đổi khí hậu thông qua gián đoạn nguồn nguyên liệu, tăng chi phí sản xuất và rủi ro an toàn thực phẩm. Bài viết này sẽ phân tích chi tiết các tác động của biến đổi khí hậu đến ngành chế biến thực phẩm, dựa trên dữ liệu từ các nguồn uy tín như EPA, FAO và các nghiên cứu khoa học.
Tác động đến nguồn nguyên liệu và sản xuất nông nghiệp
- Ngành chế biến thực phẩm phụ thuộc chặt chẽ vào nguồn nguyên liệu từ nông nghiệp, lâm nghiệp và ngư nghiệp. Biến đổi khí hậu làm giảm năng suất cây trồng và chăn nuôi, dẫn đến thiếu hụt nguyên liệu đầu vào. Cụ thể, nhiệt độ tăng cao và lượng khí CO2 cao hơn làm giảm giá trị dinh dưỡng của các loại cây trồng như lúa mì, ngô và gạo, với hàm lượng kẽm và sắt giảm đáng kể. Theo EPA, các sự kiện thời tiết cực đoan như hạn hán và lũ lụt làm giảm năng suất cây trồng chính ở Mỹ, chẳng hạn như ngô và lúa, ảnh hưởng đến chuỗi cung ứng thực phẩm. Ở các khu vực nhiệt đới, mực nước biển dâng cao gây xâm nhập mặn vào đất nông nghiệp ven biển, làm hỏng nguồn nước tưới và giảm sản lượng cây trồng như taro và chuối.
- Ngoài ra, sự gia tăng sâu bệnh và cỏ dại do khí hậu ấm hơn làm tăng chi phí kiểm soát dịch hại, gián tiếp đẩy giá nguyên liệu lên cao. Một nghiên cứu từ Stanford cho thấy biến đổi khí hậu đã làm giảm năng suất cây trồng toàn cầu, ngay cả khi nông dân áp dụng các biện pháp thích ứng. Đối với chăn nuôi, nhiệt độ cao gây stress nhiệt cho gia súc, giảm sản lượng sữa và thịt, như trường hợp ở Mỹ năm 2010 với thiệt hại lên đến 1,2 tỷ USD do giảm sản lượng sữa bò.
Tác động đến quy trình chế biến và sử dụng tài nguyên
- Quy trình chế biến thực phẩm đòi hỏi lượng lớn nước, năng lượng và nguyên liệu bao bì, tất cả đều bị ảnh hưởng bởi biến đổi khí hậu. Tăng cường hạn hán làm khan hiếm nước, trong khi ngành chế biến cần nước cho làm sạch, làm mát và chế biến sản phẩm. Theo APHA, biến đổi khí hậu dự kiến sẽ làm giảm năng suất cây trồng do thay đổi lượng mưa và sự cạnh tranh từ cỏ dại, gián tiếp tăng chi phí nước và năng lượng cho chế biến. Ví dụ, ở các khu vực như Tây Nam Mỹ, hạn hán nghiêm trọng năm 2020 đã làm căng thẳng nguồn nước tưới, ảnh hưởng đến nguyên liệu cho các nhà máy chế biến.
- Về năng lượng, thời tiết cực đoan như bão và lũ lụt có thể làm gián đoạn nguồn cung điện, ảnh hưởng đến các quy trình làm lạnh và bảo quản. Ngành chế biến cũng góp phần vào biến đổi khí hậu qua phát thải từ làm lạnh và sản xuất bao bì, chiếm một phần nhỏ nhưng đáng kể trong tổng phát thải thực phẩm. Hơn nữa, lãng phí thực phẩm trong quá trình chế biến và phân phối góp 8-10% phát thải toàn cầu, tương đương gần 5 lần phát thải từ hàng không.
Tác động đến chuỗi cung ứng và phân phối
- Biến đổi khí hậu làm gián đoạn chuỗi cung ứng toàn cầu thông qua các sự kiện thời tiết cực đoan. Bão lũ có thể phá hủy cơ sở hạ tầng vận chuyển, như đường sá và cảng biển, dẫn đến trì hoãn phân phối sản phẩm chế biến. Theo Food System Primer, mực nước biển dâng cao tăng nguy cơ lũ lụt cho cơ sở hạ tầng ven biển, ảnh hưởng đến phân phối thực phẩm. Điều này đặc biệt nghiêm trọng ở các nước đang phát triển, nơi chuỗi lạnh (cold chain) dễ bị gián đoạn do mất điện, dẫn đến hỏng hóc sản phẩm.
- Ngoài ra, di cư do khí hậu và thiếu hụt thực phẩm có thể gây bất ổn xã hội, ảnh hưởng đến lực lượng lao động trong ngành chế biến. Một báo cáo từ USDA nhấn mạnh rằng biến đổi khí hậu làm giảm tiến bộ an ninh lương thực toàn cầu qua gián đoạn sản xuất và hạn chế nguồn cung địa phương.
Tác động kinh tế và xã hội
- Tác động kinh tế bao gồm tăng giá thực phẩm do giảm nguồn cung và chi phí cao hơn. APHA dự báo giá thực phẩm sẽ tăng do giảm sản xuất và chi phí cao hơn cho phân bón, thuốc trừ sâu và vận chuyển. Ở Mỹ, nông nghiệp đóng góp hơn 1,53 nghìn tỷ USD vào GDP năm 2023, và gián đoạn có thể ảnh hưởng đến 10,4% việc làm trong ngành thực phẩm. Về mặt xã hội, biến đổi khí hậu làm trầm trọng hóa bất bình đẳng, với các cộng đồng nghèo chịu ảnh hưởng nặng nề hơn từ thiếu hụt thực phẩm dinh dưỡng.
- Một nghiên cứu từ UC San Diego cho thấy biến đổi khí hậu có tác động lan tỏa đến nông nghiệp, dẫn đến tăng vọt các khoản vay xấu ở các ngân hàng công.
Giải pháp và thích ứng
- Để giảm thiểu tác động, ngành chế biến thực phẩm cần áp dụng các chiến lược thích ứng như đa dạng hóa nguồn nguyên liệu, sử dụng công nghệ tiết kiệm nước và năng lượng, và giảm lãng phí. Chuyển đổi sang chế độ ăn dựa trên thực vật có thể giảm phát thải, vì thực phẩm động vật như thịt đỏ có cường độ phát thải cao hơn. Các chính sách như giảm phát thải từ nông nghiệp (ví dụ: quản lý phân bón tốt hơn) và cải thiện chuỗi lạnh bền vững là cần thiết. Các tổ chức như FAO khuyến nghị giảm tiêu thụ thịt và sữa để tránh vượt ngưỡng ấm lên 2°C.
- Biến đổi khí hậu đang đe dọa ngành chế biến thực phẩm thông qua gián đoạn nguồn cung, tăng chi phí và rủi ro an toàn. Tuy nhiên, với các biện pháp thích ứng và giảm phát thải, ngành này có thể đóng góp vào một hệ thống thực phẩm bền vững hơn. Việc hành động ngay lập tức là cần thiết để bảo vệ an ninh lương thực toàn cầu và giảm thiểu thiệt hại kinh tế.
