Trong bối cảnh thế giới đang đẩy mạnh chuyển đổi sang năng lượng sạch để đối phó với biến đổi khí hậu, nhu cầu về các khoáng sản quan trọng như lithium và cobalt đang tăng vọt. Những khoáng sản này đóng vai trò then chốt trong việc sản xuất pin lưu trữ năng lượng từ nguồn tái tạo như gió và mặt trời, cũng như pin cho xe điện (EV). Tuy nhiên, sự gia tăng nhu cầu này đã khơi mào một “cuộc đua mới” giữa các quốc gia và doanh nghiệp toàn cầu, nhằm kiểm soát nguồn cung, đồng thời đặt ra những thách thức lớn về môi trường, xã hội và địa chính trị. Theo các báo cáo gần đây, đến năm 2050, nhu cầu lithium có thể tăng gấp 40 lần so với hiện tại, trong khi cobalt tiếp tục là thành phần không thể thiếu trong công nghệ pin.
Vai trò của Lithium trong năng lượng sạch
- Lithium là yếu tố cốt lõi trong pin lithium-ion, được sử dụng rộng rãi để lưu trữ năng lượng từ các nguồn tái tạo. Ví dụ, khi turbine gió hoặc tấm pin mặt trời sản xuất thừa điện, lithium-ion batteries có thể lưu trữ và phân phối lại khi cần, giúp ổn định lưới điện. Trong xe điện, lithium giúp tăng mật độ năng lượng, cho phép xe chạy xa hơn với ít pin hơn. Không chỉ vậy, lithium còn hỗ trợ các hệ thống lưu trữ quy mô lớn, như các trạm lưu trữ năng lượng mặt trời, góp phần giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch.
- Quá trình khai thác lithium chủ yếu từ nước muối (brine) ở Nam Mỹ hoặc quặng cứng ở Australia, nhưng đang đối mặt với thách thức về nước và môi trường.
Vai trò của Cobalt trong công nghệ pin và năng lượng tái tạo
- Cobalt được sử dụng chủ yếu trong cathode của pin lithium-ion, giúp tăng độ ổn định, tuổi thọ và an toàn của pin. Năm 2024, khoảng 76% nhu cầu cobalt toàn cầu đến từ thị trường pin, bao gồm pin cho xe điện và lưu trữ năng lượng từ gió, mặt trời. Cobalt ngăn chặn quá nhiệt và cháy nổ, làm cho pin phù hợp hơn với các ứng dụng tái tạo, nơi cần lưu trữ lâu dài và đáng tin cậy. Tuy nhiên, sự phụ thuộc vào cobalt đang giảm dần nhờ các công nghệ mới như pin LFP (lithium iron phosphate), nhưng cobalt vẫn quan trọng trong các pin cao cấp.
- Khai thác cobalt chủ yếu ở Cộng hòa Dân chủ Congo (DRC), nơi chiếm hơn 70% sản lượng toàn cầu, nhưng thường liên quan đến lao động trẻ em và ô nhiễm.
Dự báo nhu cầu và thách thức cung ứng
- Theo IEA, đến năm 2030, kế hoạch sản xuất hiện tại chỉ đáp ứng 50% nhu cầu lithium và cobalt, dẫn đến nguy cơ thiếu hụt và tăng giá. Nhu cầu lithium dự kiến tăng từ 100.000 tấn năm 2022 lên hơn 1 triệu tấn vào năm 2050, trong khi cobalt từ pin chiếm ưu thế. Liên minh châu Âu ước tính cần 18 lần lithium vào năm 2030 và 60 lần vào năm 2050.
- Thách thức bao gồm tác động môi trường: Khai thác lithium tiêu tốn nước lớn ở các khu vực khô hạn, trong khi cobalt gây ô nhiễm đất và nước ở DRC. Ngoài ra, chuỗi cung ứng dễ bị gián đoạn do địa chính trị, như xung đột ở Congo hoặc kiểm soát của Trung Quốc.
Cuộc đua toàn cầu: Geopolitics và chiến lược
- “Cuộc đua mới” này chứng kiến sự cạnh tranh gay gắt giữa Mỹ, châu Âu, Trung Quốc và các nước sản xuất. Trung Quốc kiểm soát phần lớn chuỗi cung ứng cobalt từ Congo, trong khi Mỹ và EU đầu tư vào khai thác bền vững và tái chế. Các thỏa thuận quốc tế, như từ UNCTAD, kêu gọi hợp tác để đảm bảo nguồn cung công bằng và bền vững. Năm 2025, các công ty như Tesla và Apple đang thúc đẩy nguồn cobalt “xanh” để tránh rủi ro danh tiếng.
Hướng tới tương lai bền vững
Để giảm phụ thuộc, các giải pháp như tái chế pin (có thể thu hồi 95% lithium và cobalt) và phát triển pin không cobalt đang được đẩy mạnh. Các tổ chức như WWF kêu gọi khai thác có trách nhiệm để bảo vệ thiên nhiên. Tương lai có thể chứng kiến sự đa dạng hóa nguồn cung, với các mỏ mới ở Mỹ và châu Âu.
Tóm lại, lithium và cobalt là chìa khóa cho năng lượng tái tạo, nhưng cuộc đua kiểm soát chúng đòi hỏi sự cân bằng giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường, đảm bảo chuyển đổi năng lượng công bằng toàn cầu.
