Ngành luyện kim, đặc biệt là ngành thép, là nền tảng của công nghiệp hóa và hiện đại hóa. Trong bối cảnh Việt Nam đẩy mạnh chuyển đổi số, xanh hóa và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu, câu hỏi đặt ra là: Liệu ngành luyện kim Việt Nam đã sẵn sàng cho cuộc đua công nghệ cao chưa?
Thực trạng ngành luyện kim Việt Nam
Sau hơn hai thập kỷ phát triển mạnh mẽ, ngành thép Việt Nam đã vươn lên vị trí dẫn đầu Đông Nam Á và nằm trong top 10-12 thế giới. Năm 2025, sản lượng thép thô đạt khoảng 24,7 triệu tấn, mức cao nhất trong 5 năm. Đến đầu năm 2026, Việt Nam tiếp tục duy trì đà tăng trưởng, với sản lượng 4 tháng đầu năm đạt 8,5 triệu tấn thép thô.
Các “ông lớn” dẫn dắt ngành:
- Tập đoàn Hòa Phát: Nhà sản xuất thép lớn nhất Việt Nam, với công suất thép thô khoảng 15 triệu tấn/năm. Khu liên hợp Dung Quất (Quảng Ngãi) là biểu tượng của công nghệ hiện đại, sử dụng lò cao kín và công nghệ từ các tập đoàn hàng đầu thế giới như SMS Group (Đức) và Primetals Technologies (Anh). Hòa Phát đang đầu tư mạnh vào thép chất lượng cao, thép ray đường sắt cao tốc và thép cho ô tô.
- Formosa Hà Tĩnh: Tập trung vào thép cán nóng (HRC), với công suất lớn, đóng góp quan trọng vào xuất khẩu và thay thế nhập khẩu.
- Ngành hiện đáp ứng khoảng 80-85% nhu cầu trong nước và đang hướng tới sản xuất đầy đủ các loại thép từ xây dựng đến công nghiệp chế tạo. Việt Nam đã xuất khẩu thép sang nhiều thị trường, với các sản phẩm như cuộn cán nguội, tôn mạ và ống thép tăng trưởng ấn tượng.
Chiến lược phát triển đến 2030, tầm nhìn 2050
Tháng 2/2026, Thủ tướng Chính phủ ký Quyết định 261/QĐ-TTg phê duyệt Chiến lược phát triển ngành thép giai đoạn đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050. Đây là bước ngoặt quan trọng.
Mục tiêu chính:
- Công suất sản xuất thép thô đạt 25-26 triệu tấn vào năm 2030, hướng tới 33-36 triệu tấn vào 2035 và 75-80 triệu tấn vào 2050 (một số dự báo đặt mục tiêu 40-45 triệu tấn vào 2030).
- Đáp ứng 80-85% nhu cầu trong nước năm 2030, tăng lên 85-90% vào 2035.
- Tập trung chuyển dịch sang thép giá trị gia tăng cao: thép hợp kim, thép cường độ cao, thép không gỉ chống ăn mòn cho công trình biển đảo, thép siêu nhẹ cho giao thông vận tải, thép ray đường sắt cao tốc, thép cho đóng tàu, năng lượng (trụ turbine gió), và quốc phòng.
- Phát triển thép xanh, công nghệ tiên tiến, giảm phát thải carbon.
Chiến lược nhấn mạnh nghiên cứu phát triển công nghệ trong nước, liên kết chuỗi giá trị và hội nhập quốc tế.
Cơ hội từ cuộc đua công nghệ cao
Ngành luyện kim không còn chỉ là “thép xây dựng” mà đang trở thành vật liệu then chốt cho các ngành công nghệ cao:
- Hạ tầng lớn: Đường sắt cao tốc, sân bay, cảng biển, metro – đòi hỏi thép ray chất lượng cao, thép cường độ cao. Hòa Phát đã khởi công nhà máy thép ray và thép đặc biệt tại Dung Quất với công nghệ tiên tiến nhất Đông Nam Á.
- Ô tô điện (EV) và giao thông xanh: Thép siêu nhẹ, thép cho pin và khung xe.
- Năng lượng tái tạo: Thép cho turbine gió ngoài khơi, ống thép vận chuyển khí hóa lỏng.
- Bán dẫn và công nghệ cao: Mặc dù gián tiếp, luyện kim cung cấp vật liệu cho thiết bị sản xuất chip, linh kiện chính xác.
- Xuất khẩu: Việt Nam có lợi thế cạnh tranh về chi phí và vị trí địa chính trị, có thể trở thành trung tâm cung cấp thép khu vực.
Chính sách thu hút FDI, CPTPP, EVFTA và nhu cầu toàn cầu về chuỗi cung ứng đa dạng hóa (China+1) là những động lực mạnh.
Thách thức lớn cần vượt qua
Dù tiến bộ nhanh, ngành vẫn đối mặt nhiều rào cản:
- Công nghệ và giá trị gia tăng: Phần lớn vẫn tập trung thép xây dựng. Thép cao cấp cho chế tạo máy, ô tô, hàng không còn phải nhập khẩu đáng kể.
- Môi trường và xanh hóa: Sản xuất thép bằng lò cao (BF-BOF) phát thải lớn. Việt Nam cần chuyển đổi sang công nghệ Hydrogen, EAF sử dụng điện tái tạo và thu hồi carbon.
- Nguyên liệu: Phụ thuộc nhập khẩu quặng sắt, than cốc và phế liệu. Việc khai thác khoáng sản trong nước (đất hiếm, vonfram, bauxite) cần chính sách minh bạch hơn để phục vụ luyện kim công nghệ cao.
- Năng lực cạnh tranh: Áp lực chống bán phá giá, biến động giá nguyên liệu toàn cầu và nguy cơ dư cung.
- Nhân lực: Thiếu chuyên gia công nghệ luyện kim cao cấp.
Đang ở ngưỡng cửa sẵn sàng
- Ngành luyện kim Việt Nam đang ở vị thế tốt hơn bao giờ hết để tham gia cuộc đua công nghệ cao. Với chiến lược rõ ràng, đầu tư mạnh mẽ từ doanh nghiệp tư nhân (Hòa Phát dẫn đầu), và sự hỗ trợ của Nhà nước, Việt Nam không chỉ đáp ứng nhu cầu nội địa mà còn có tham vọng trở thành cường quốc thép khu vực với sản phẩm chất lượng cao, xanh và thông minh.
- Tuy nhiên, “sẵn sàng” không phải là tự nhiên mà đòi hỏi sự chuyển mình quyết liệt: đầu tư R&D, hợp tác quốc tế chuyển giao công nghệ, phát triển nhân lực chất lượng cao và cam kết mạnh mẽ với phát triển bền vững.
- Nếu vượt qua được những nút thắt này, ngành luyện kim sẽ không chỉ là ngành nền tảng mà còn là động lực then chốt giúp Việt Nam hiện thực hóa mục tiêu trở thành nước đang phát triển có công nghiệp hiện đại vào năm 2030 và nước phát triển cao vào năm 2045.
