Dựa theo tiêu chuẩn phát thải mới, ngành xi măng cần thay đổi những gì ?

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu toàn cầu và cam kết quốc gia về giảm phát thải khí nhà kính (KNK), Việt Nam đang đẩy mạnh các quy định môi trường đối với các ngành công nghiệp nặng. Ngành xi măng, một trong những lĩnh vực phát thải lớn nhất, chiếm khoảng 17% tổng lượng CO₂ quốc gia (khoảng 65-70 triệu tấn/năm), đang đứng trước những thay đổi lớn lao. Các tiêu chuẩn phát thải mới, bao gồm chương trình thí điểm phân bổ hạn ngạch phát thải KNK giai đoạn 2025-2026 và Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia QCVN 41:2025/BNNMT về đồng xử lý chất thải trong lò nung xi măng, không chỉ là thách thức mà còn là cơ hội để ngành chuyển mình hướng tới sản xuất xanh và bền vững. Bài viết này sẽ phân tích chi tiết những thay đổi cần thiết mà ngành xi măng phải thực hiện để tuân thủ các tiêu chuẩn này.

Nền tảng về phát thải trong ngành xi măng Việt Nam

• Ngành xi măng Việt Nam hiện nay có hơn 80 nhà máy sản xuất, với sản lượng đạt đỉnh 112 triệu tấn trong năm 2025, bao gồm cả tiêu thụ nội địa và xuất khẩu. Tuy nhiên, quy trình sản xuất clinker – nguyên liệu chính của xi măng – là nguồn phát thải chính, chiếm tới 90% lượng CO₂ từ ngành này do sử dụng nhiên liệu hóa thạch và phản ứng hóa học trong lò nung. Chi phí năng lượng và phát thải chiếm tỷ trọng lớn trong giá thành sản phẩm, lên đến 15-17% từ điện năng, đặc biệt khi giá điện tăng 4,8% lên hơn 2.204 đồng/kWh từ tháng 5/2025. Ngoài ra, ngành còn đối mặt với áp lực từ các biện pháp phòng vệ thương mại quốc tế, như Cơ chế Điều chỉnh Biên giới Carbon (CBAM) của EU, đòi hỏi giảm phát thải để duy trì khả năng cạnh tranh xuất khẩu.
• Chính phủ Việt Nam đã cam kết giảm phát thải ròng về “0” vào năm 2050, theo Chiến lược Phát triển Vật liệu Xây dựng giai đoạn 2021-2030. Để đạt được điều này, các tiêu chuẩn mới được ban hành nhằm kiểm soát chặt chẽ hơn lượng phát thải KNK và khuyến khích sử dụng công nghệ xanh.

Tiêu chuẩn phát thải mới: những quy định chính

Chương trình thí điểm phân bổ hạn ngạch phát thải KNK (2025-2026)

• Việt Nam đang thí điểm phân bổ hạn ngạch phát thải cho 110 cơ sở sản xuất lớn thuộc ba lĩnh vực: xi măng (51 cơ sở), sắt thép (25 cơ sở) và nhiệt điện (34 cơ sở). Hạn ngạch được tính dựa trên dữ liệu sản xuất 2022-2023, kết quả kiểm kê KNK năm 2024, và các yếu tố điều chỉnh như mục tiêu tăng trưởng ngành, cam kết giảm phát thải quốc gia. Đối với xi măng, tổng hạn ngạch cho sản xuất clinker thấp hơn 4,0-4,5% so với lượng phát thải dự kiến trong giai đoạn 2025-2026 – mức giảm cao hơn so với sắt thép (3,8-4,4%) và nhiệt điện (1,6-2,0%).Từ năm 2028, chương trình sẽ áp dụng bắt buộc toàn quốc, với cơ chế trao đổi hạn ngạch và tín chỉ carbon để tạo thị trường carbon nội địa. Điều này đòi hỏi các cơ sở phải kiểm kê KNK hai năm/lần và báo cáo chính xác.

Quy Chuẩn QCVN 41:2025/BNNMT về đồng xử lý chất thải trong lò nung xi măng

• Ban hành qua Thông tư 46/2025/TT-BNNMT, quy chuẩn này có hiệu lực từ ngày 09/02/2026, thay thế QCVN 41:2011/BNNMT. Nó quy định yêu cầu kỹ thuật cho việc đồng xử lý chất thải (như dầu thải, nhựa, lốp xe) trong lò nung clinker, nhằm giảm sử dụng nhiên liệu hóa thạch và thúc đẩy kinh tế tuần hoàn.
• Giới hạn chất thải: Cấm xử lý chất thải phóng xạ, thiết bị chứa thủy ngân, đèn huỳnh quang và chất thải y tế nhiễm khuẩn.
• Yêu cầu kỹ thuật: Lò nung phải là loại quay khô hoặc áp suất âm để hạn chế phát thải qua cổng nạp. Hệ thống kiểm soát ô nhiễm không khí phải xử lý chất ô nhiễm mà không pha loãng bằng không khí bên ngoài, tuân thủ giới hạn phát thải theo QCVN 19:2024/BNNMT.
• Lộ trình áp dụng: Dự án mới từ 09/02/2026 phải tuân thủ ngay; cơ sở hiện hữu khuyến khích áp dụng sớm, nhưng bắt buộc toàn bộ từ 01/01/2032.

Ngành xi măng cần thay đổi gì để tuân thủ?

Để đáp ứng các tiêu chuẩn mới, ngành xi măng phải thực hiện các thay đổi toàn diện về công nghệ, quy trình sản xuất và quản lý. Dưới đây là những lĩnh vực chính:

Đầu tư công nghệ giảm phát thải

• Hệ thống thu hồi nhiệt thừa (WHR): Theo Quyết định 1266/QĐ-TTg, tất cả dây chuyền công suất từ 2.500 tấn clinker/ngày trở lên phải lắp đặt hệ thống WHR trước cuối năm 2025. Hệ thống này tận dụng khí thải nóng (300-400°C) để sản xuất điện, giảm tiêu thụ năng lượng và phát thải CO₂. Hiện nay, khoảng 60% nhà máy đã vận hành, với tổng công suất dự kiến 475 MW từ 63 dây chuyền. Ví dụ, Xi măng Quảng Ninh giảm 100.000 tấn CO₂/năm nhờ hệ thống 12 MW.
• Nâng cấp lò nung và hệ thống kiểm soát: Các nhà máy cần chuyển sang lò quay khô hiện đại để đồng xử lý chất thải hiệu quả, đảm bảo nhiệt độ >1.400°C để đốt cháy hoàn toàn chất thải mà không tạo dioxin/furan.

Sử dụng nhiên liệu và nguyên liệu thay thế

• Thay thế nhiên liệu hóa thạch bằng chất thải công nghiệp (như tro bay, bùn thải) để giảm phát thải. Hiệp hội Xi măng Việt Nam đặt mục tiêu nhiên liệu thay thế chiếm 15% đến 2030 và 30% giai đoạn 2030-2050, đồng thời xử lý ít nhất 30% chất thải công nghiệp đến 2030. Ví dụ, Vicem Bút Sơn đã tăng tỷ lệ nhiên liệu thay thế lên 21-22%, xử lý 92.500 tấn chất thải năm 2021 và giảm 275.149 tấn CO₂.
• Tích hợp năng lượng tái tạo như điện mặt trời hoặc phát điện từ nhiệt thải để giảm phụ thuộc vào lưới điện quốc gia.

Xây dựng hệ thống giám sát và báo cáo

• Các cơ sở phải lắp đặt hệ thống đo lường, giám sát và xác minh phát thải (MRV), với kiểm toán độc lập để đảm bảo tính minh bạch. Điều này bao gồm kiểm kê KNK định kỳ và báo cáo hai năm/lần. Doanh nghiệp cũng cần chuẩn bị cho giao dịch hạn ngạch nội nhóm hoặc trên thị trường carbon từ 2028.

Điều chỉnh chiến lược kinh doanh

• Tối ưu hóa chi phí: Với hạn ngạch tuyệt đối có thể hạn chế mở rộng sản xuất, các doanh nghiệp nên chuyển sang mô hình hạn ngạch theo đơn vị sản phẩm để khuyến khích đổi mới.
• Đào tạo nhân sự và hợp tác: Đầu tư vào đào tạo về công nghệ xanh và hợp tác với các tổ chức quốc tế để tiếp cận công nghệ tiên tiến.

Thách thức và cơ hội

• Thách thức lớn nhất là chi phí đầu tư cao cho công nghệ mới, đặc biệt với các nhà máy nhỏ (công suất <2.500 tấn/ngày), vốn tiêu hao năng lượng lớn. Ngoài ra, giá điện tăng và cạnh tranh xuất khẩu có thể làm giảm lợi nhuận ngắn hạn. Tuy nhiên, cơ hội nằm ở việc tiếp cận thị trường carbon, giảm chi phí dài hạn qua tiết kiệm năng lượng, và nâng cao hình ảnh thương hiệu xanh. Các doanh nghiệp tiên phong như Vicem đã chứng minh lợi ích kinh tế từ đồng xử lý chất thải, với tổng lượng xử lý 276.000 tấn năm 2022.
• Tiêu chuẩn phát thải mới là bước ngoặt buộc ngành xi măng Việt Nam phải chuyển đổi từ sản xuất truyền thống sang mô hình xanh, tuần hoàn. Bằng cách đầu tư vào công nghệ WHR, nhiên liệu thay thế và hệ thống MRV, ngành không chỉ tuân thủ quy định mà còn góp phần vào mục tiêu net-zero quốc gia. Các doanh nghiệp cần hành động ngay từ giai đoạn thí điểm 2025-2026 để tránh rủi ro và nắm bắt cơ hội trong nền kinh tế carbon thấp.