Trong bối cảnh cam kết đạt phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050 của Việt Nam, chính sách định giá carbon đang trở thành công cụ quan trọng để thúc đẩy chuyển đổi xanh. Ngành xi măng – một trong những lĩnh vực phát thải CO₂ lớn nhất, chiếm khoảng 17% tổng lượng phát thải khí nhà kính quốc gia (khoảng 65-70 triệu tấn/năm) – đang đối mặt với áp lực kép: từ cơ chế thị trường carbon nội địa và Cơ chế Điều chỉnh Biên giới Carbon (CBAM) của EU. Bài viết phân tích chi tiết các chính sách thuế carbon liên quan và những thách thức lớn mà doanh nghiệp xi măng phải vượt qua để thích ứng.
Bối cảnh phát thải và vai trò của ngành xi măng
- Ngành xi măng Việt Nam hiện có hơn 80 nhà máy, với sản lượng clinker và xi măng hàng năm dao động quanh mức 100-110 triệu tấn. Phát thải CO₂ chủ yếu đến từ hai nguồn: phản ứng hóa học trong quá trình nung clinker (khoảng 60%) và sử dụng nhiên liệu hóa thạch (khoảng 40%). Với cường độ phát thải trung bình khoảng 725-750 kg CO₂/tấn xi măng, ngành này nằm trong nhóm các lĩnh vực công nghiệp nặng chịu ảnh hưởng nặng nề nhất từ các chính sách carbon.
- Việt Nam đang xây dựng thị trường carbon theo lộ trình: thí điểm phân bổ hạn ngạch phát thải khí nhà kính (KNK) giai đoạn 2025-2026 cho 110 cơ sở lớn (trong đó 51 cơ sở xi măng), hướng tới vận hành sàn giao dịch tín chỉ carbon từ cuối 2026 và áp dụng bắt buộc toàn quốc từ 2028. Đồng thời, CBAM của EU – chính thức áp dụng đầy đủ từ 1/1/2026 – sẽ đánh thuế carbon biên giới đối với xi măng nhập khẩu, dù xuất khẩu xi măng Việt Nam sang EU hiện chiếm tỷ trọng nhỏ.
Chính sách thuế Carbon tại Việt Nam và quốc tế
Thị trường Carbon nội địa và hạn ngạch phát thải
- Theo Quyết định 232/2025/QĐ-TTg phê duyệt Đề án phát triển thị trường carbon giai đoạn 2025-2030, Việt Nam thí điểm phân bổ hạn ngạch KNK cho các lĩnh vực xi măng, sắt thép và nhiệt điện. Đối với xi măng, tổng hạn ngạch phân bổ thấp hơn 4,0-4,5% so với lượng phát thải dự kiến trong 2025-2026. Các cơ sở phải kiểm kê KNK định kỳ, báo cáo và chuẩn bị cho cơ chế trao đổi hạn ngạch/tín chỉ carbon.
- Từ 2028, thị trường carbon bắt buộc sẽ hình thành, với sàn giao dịch vận hành thí điểm từ cuối 2026. Doanh nghiệp vượt hạn ngạch phải mua tín chỉ, trong khi vượt giảm phát thải có thể bán để kiếm lợi nhuận. Đây là hình thức “thuế carbon gián tiếp” qua cơ chế thị trường, thay vì thuế trực tiếp.
Thuế Carbon dự kiến áp dụng
- Bộ Tài chính đang xây dựng lộ trình áp dụng thuế carbon theo hai giai đoạn:
- Giai đoạn 1 (2025-2027): Thí điểm đối với các ngành phát thải lớn như xi măng, thép, hóa chất, điện và giao thông.
- Giai đoạn 2 (2028-2030): Áp dụng rộng rãi cho tất cả các ngành.
- Mức thuế dự kiến (dựa trên các nghiên cứu) khoảng 10 USD/tấn CO₂, có thể làm tăng chi phí sản xuất xi măng 5-7%. Đây là công cụ kinh tế nhằm thúc đẩy hành vi giảm phát thải và tạo nguồn thu ngân sách cho các dự án xanh.
Cơ chế CBAM của EU
- Từ 1/1/2026, CBAM áp dụng đầy đủ: nhà nhập khẩu EU phải mua chứng chỉ CBAM tương ứng với lượng CO₂ phát thải trong sản xuất hàng hóa nhập khẩu (xi măng, thép, nhôm, phân bón, điện, hydro). Giá chứng chỉ dựa trên giá carbon EU ETS (hiện khoảng 75-100 EUR/tấn CO₂).
- Với cường độ phát thải của xi măng Việt Nam, chi phí CBAM có thể thêm 50-70 EUR/tấn xi măng xuất khẩu sang EU (tương đương 1,2-1,7 triệu VND/tấn). Đến 2030, con số này có thể giảm dần xuống 25-30 EUR/tấn nếu giảm phát thải, nhưng vẫn tạo gánh nặng lớn nếu duy trì xuất khẩu.
Thách thức chính với doanh nghiệp xi măng
Tăng chi phí sản xuất và giảm lợi nhuận
- Hạn ngạch nội địa chặt chẽ hơn dự kiến (giảm 4-4,5%) buộc doanh nghiệp phải giảm sản lượng hoặc mua tín chỉ bổ sung. Thuế carbon dự kiến và CBAM làm tăng chi phí 5-15% tùy mức giá carbon. Với giá điện tăng và năng lượng chiếm 15-17% giá thành, lợi nhuận nhiều doanh nghiệp có thể bị ảnh hưởng nghiêm trọng, đặc biệt các nhà máy nhỏ, cũ (công suất <2.500 tấn clinker/ngày).
Áp lực xuất khẩu và cạnh tranh quốc tế
- Dù xuất khẩu xi măng sang EU chưa lớn, CBAM tạo “hiệu ứng lan tỏa”: các thị trường khác (Mỹ, Nhật, Hàn) có thể áp dụng cơ chế tương tự. Xuất khẩu clinker/xi măng sang Trung Đông, châu Phi, Đông Âu đang tăng nhờ thuế xuất khẩu giảm còn 5% đến hết 2026, nhưng rủi ro “rò rỉ carbon” và mất lợi thế cạnh tranh nếu không giảm phát thải.
Yêu cầu đầu tư công nghệ và giám sát
Doanh nghiệp phải đầu tư lớn vào:
- Hệ thống thu hồi nhiệt thừa (WHR) để giảm tiêu thụ điện.
- Đồng xử lý chất thải thay thế nhiên liệu hóa thạch (mục tiêu 15% đến 2030).
- Hệ thống đo lường, báo cáo, xác minh (MRV) phát thải để tuân thủ hạn ngạch và CBAM.
- Chi phí đầu tư cao, trong khi nhiều nhà máy đã hoạt động hơn 10 năm, đòi hỏi cải tiến công nghệ.
Rủi ro quản lý và minh bạch dữ liệu
- Thiếu dữ liệu phát thải chính xác có thể dẫn đến phạt hoặc mất cơ hội bán tín chỉ. Doanh nghiệp cần đào tạo nhân sự và hợp tác quốc tế để tiếp cận công nghệ xanh.
Cơ hội và giải pháp thích ứng
- Mặc dù thách thức lớn, chính sách carbon cũng mở ra cơ hội:
- Bán tín chỉ carbon nếu vượt hạn ngạch (ngành xi măng có tiềm năng nhờ đồng xử lý chất thải).
- Tiết kiệm dài hạn qua công nghệ xanh (WHR, nhiên liệu thay thế).
- Nâng cao hình ảnh thương hiệu và tiếp cận thị trường “xanh”.
- Các doanh nghiệp tiên phong như Vicem đã giảm phát thải đáng kể qua đồng xử lý, xử lý hàng trăm nghìn tấn chất thải/năm.
Giải pháp chính bao gồm:
- Đầu tư công nghệ giảm cường độ phát thải (mục tiêu dưới 600 kg CO₂/tấn xi măng).
- Xây dựng hệ thống MRV và kiểm kê KNK chính xác.
- Đa dạng hóa thị trường xuất khẩu, tránh phụ thuộc vào khu vực áp dụng CBAM.
- Hợp tác với chính phủ để nhận hỗ trợ chính sách (ưu đãi thuế, vay xanh).
Chính sách thuế carbon – từ hạn ngạch nội địa, thuế carbon dự kiến đến CBAM EU – đang định hình lại “luật chơi” cho ngành xi măng Việt Nam. Đây là thách thức lớn về chi phí và công nghệ, nhưng cũng là cơ hội để chuyển đổi sang sản xuất xanh, bền vững. Doanh nghiệp cần hành động ngay trong giai đoạn thí điểm 2025-2026, đầu tư chiến lược giảm phát thải để không chỉ tuân thủ mà còn cạnh tranh trong nền kinh tế carbon thấp. Sự hỗ trợ từ chính phủ và hợp tác quốc tế sẽ là yếu tố then chốt để ngành vượt qua giai đoạn chuyển mình này.
