Than đá vẫn là nguồn năng lượng quan trọng đối với nhiều nhà máy nhiệt điện, xi măng, thép, giấy và các ngành công nghiệp sử dụng nhiệt lớn. Tuy nhiên, việc mua than không chỉ đơn thuần là tìm nguồn cung với giá thấp. Nhiều doanh nghiệp đã phải chịu thiệt hại hàng tỷ đồng mỗi năm chỉ vì những sai lầm tưởng chừng nhỏ trong quy trình mua hàng. Dưới đây là 5 sai lầm phổ biến nhất và cách tránh.
Chỉ nhìn giá, bỏ qua chất lượng than (đặc biệt là nhiệt trị và độ tro)
Đây là sai lầm phổ biến và gây lỗ nặng nhất. Nhiều doanh nghiệp chọn than có giá thấp nhất mà không kiểm tra kỹ các chỉ số kỹ thuật: nhiệt trị (kcal/kg), độ tro, độ lưu huỳnh, độ ẩm, độ bốc.
- Than nhiệt trị thấp buộc phải đốt nhiều hơn để đạt cùng lượng nhiệt → tăng chi phí nhiên liệu thực tế 15–30%.
- Độ tro cao làm giảm hiệu suất lò, tăng chi phí xử lý xỉ và bảo trì thiết bị.
- Độ ẩm cao làm giảm nhiệt trị thực tế và tăng chi phí vận chuyển.
- Hậu quả: Doanh nghiệp tưởng mua được than rẻ nhưng chi phí sản xuất thực tế tăng mạnh, thậm chí lò hoạt động không ổn định.
- Cách tránh: Luôn yêu cầu phiếu phân tích chất lượng từ phòng thí nghiệm độc lập, quy định rõ trong hợp đồng các chỉ số tối thiểu và điều khoản phạt/đền bù nếu không đạt.
Không kiểm tra kỹ nhà cung cấp và nguồn gốc than
Mua than qua trung gian hoặc từ nhà cung cấp chưa được thẩm định kỹ dễ dẫn đến than trộn, than kém chất lượng, hoặc thậm chí tranh chấp về nguồn gốc xuất xứ.
- Than trộn (than tốt + than xấu) rất phổ biến trên thị trường.
- Một số lô than có nguồn gốc không rõ ràng, dễ gặp rủi ro về giấy tờ, thuế hoặc chất lượng không ổn định giữa các chuyến hàng.
- Hậu quả: Lô than không đạt chất lượng bị từ chối hoặc phải sử dụng với hiệu suất thấp, gây thiệt hại lớn về chi phí và tiến độ sản xuất.
- Cách tránh: Ưu tiên làm việc trực tiếp với mỏ hoặc nhà cung cấp có uy tín lâu năm, yêu cầu giấy tờ nguồn gốc rõ ràng, kiểm tra thực tế kho hàng và lấy mẫu trước khi ký hợp đồng lớn.
Bỏ qua chi phí logistics và điều kiện giao nhận
- Giá than tại mỏ hoặc cảng chỉ là một phần. Chi phí vận chuyển đường bộ, đường thủy, bốc xếp, bảo hiểm và hao hụt trong quá trình vận chuyển thường chiếm tỷ lệ đáng kể.
- Nhiều doanh nghiệp chỉ so sánh giá FOB hoặc giá tại kho mà quên tính tổng chi phí đến chân lò (landed cost). Ngoài ra, điều kiện giao nhận không rõ ràng (độ ẩm khi nhận, thời gian giao, phương thức cân đo) cũng dễ gây tranh chấp.
- Hậu quả: Chi phí thực tế cao hơn dự kiến 10–25%, làm đảo lộn kế hoạch tài chính.
- Cách tránh: Tính toán đầy đủ landed cost, quy định rõ điểm giao nhận, phương thức kiểm định và hao hụt cho phép trong hợp đồng.
- Không có quy trình kiểm tra chất lượng khi nhận hàng và thiếu điều khoản bảo vệ trong hợp đồng
- Nhiều doanh nghiệp tin tưởng nhà cung cấp và nhận hàng mà không lấy mẫu phân tích lại. Khi phát hiện than không đạt thì đã muộn, khó đòi bồi thường vì hợp đồng thiếu điều khoản cụ thể.
- Hậu quả: Phải chấp nhận sử dụng than kém chất lượng hoặc mất thời gian, chi phí khiếu nại kéo dài.
Cách tránh:
Quy định rõ quyền lấy mẫu độc lập tại điểm nhận hàng.
Ghi rõ các chỉ tiêu chất lượng và mức phạt cụ thể (ví dụ: giảm giá theo từng % nhiệt trị thấp hơn cam kết).
Có điều khoản giải quyết tranh chấp rõ ràng.
Mua theo cảm tính, không theo dõi thị trường và không có chiến lược tồn kho
Giá than biến động theo cung cầu toàn cầu, mùa vụ và chính sách. Mua dồn dập khi giá cao hoặc mua quá nhiều khi giá thấp mà không tính đến khả năng bảo quản đều gây lỗ.
- Mua vào thời điểm giá đỉnh điểm làm đội chi phí.
- Tồn kho quá lớn dẫn đến than bị oxy hóa, tăng độ ẩm, giảm nhiệt trị theo thời gian.
- Tồn kho quá thấp thì rủi ro thiếu hàng khi giá tăng đột biến.
- Hậu quả: Chi phí nhiên liệu biến động mạnh, ảnh hưởng trực tiếp đến lợi nhuận và kế hoạch sản xuất.
- Cách tránh: Theo dõi giá thị trường thường xuyên, xây dựng chiến lược mua theo giai đoạn, kết hợp hợp đồng dài hạn và mua spot. Quản lý tồn kho khoa học, có biện pháp bảo quản phù hợp (che phủ, thoát nước, đảo kho).
- Mua than không phải là giao dịch mua bán thông thường mà là quyết định ảnh hưởng trực tiếp đến chi phí sản xuất và lợi nhuận của doanh nghiệp. Năm sai lầm trên đều có thể tránh được nếu doanh nghiệp xây dựng quy trình mua hàng chuyên nghiệp: kiểm soát chất lượng chặt chẽ, thẩm định nhà cung cấp kỹ lưỡng, tính toán tổng chi phí, có hợp đồng bảo vệ và chiến lược mua – tồn kho rõ ràng.
- Doanh nghiệp nào làm tốt những điểm này sẽ tiết kiệm được khoản chi phí đáng kể mỗi năm và vận hành ổn định hơn. Ngược lại, những doanh nghiệp vẫn mua than theo kiểu “giá rẻ là tốt” sẽ tiếp tục trả giá đắt bằng hiệu suất thấp và lợi nhuận bị bào mòn.
